Rahil Cəfərov 851 saylı qrup
İldönümü ilə bağlı yazılmışdır

Xülasə
20 Yanvar 1990-cı il hadisələri Azərbaycan tarixində həm faciə, həm də milli azadlıq mübarizəsinin dönüş nöqtəsi kimi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Məqalədə 20 Yanvar ərəfəsindəki sosial, siyasi və iqtisadi gərginliklər, sovet rəhbərliyinin hərbi müdaxiləsi və nəticələr analiz edilmişdir. Hadisələr göstərdi ki, milli iradə və dövlətçilik şüuru yalnız zorakılıq və təzyiq altında sınmaya bilər, əksinə, bu sınaqlar xalqın siyasi aktivliyini gücləndirir və müstəqillik ideyasını radikal şəkildə irəli aparır. 20 Yanvardan sonra Azərbaycan cəmiyyəti passiv müşahidəçi mövqeyindən çıxaraq aktiv siyasi subyektə çevrilmiş, milli birlik və suverenlik ideyası gələcək dövlət quruculuğu və Qarabağ münaqişəsi proseslərinə aparan yolda başlıca istiqamətverici olmuşdur. Hadisənin ildönümünün qeyd olunması yalnız keçmişin xatirəsini yad etmək deyil, həm də milli yaddaşı qorumaq, dövlətçilik şüurunu gücləndirmək və gələcək nəsillərə dərs vermək məqsədini daşıyır.

“20 Yanvar faciəsi Azərbaycan xalqının mübarizə tarixində qanla yazılmış səhifədir. Bu faciə xalqımızın iradəsini qıra bilmədi, əksinə, azadlıq əzmini daha da gücləndirdi.”
İlham Əliyev, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
Giriş
Azərbaycan xalqının müasir tarixində 20 Yanvar 1990-cı il hadisələri təkcə faciə kimi deyil, milli azadlıq mübarizəsinin dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Hər il bu hadisənin ildönümünün qeyd olunması yalnız matəm xarakteri daşımır, eyni zamanda xalqın keçdiyi tarixi yolun, verdiyi qurbanların və qazandığı siyasi nəticələrin yenidən analitik müstəvidə dəyərləndirilməsini zəruri edir. 20 Yanvar faciəsi imperiya idarəçiliyinin iflasını açıq şəkildə nümayiş etdirmiş, Azərbaycan cəmiyyətində müstəqillik ideyasını geri dönməz mərhələyə keçirmişdir.
Bu məqalədə 20 Yanvar hadisələrinə aparan proseslər, faciədən sonrakı siyasi-ictimai transformasiya və bu hadisənin müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin formalaşmasındakı rolu tarixi ardıcıllıq və səbəb–nəticə əlaqələri əsasında təhlil olunur.
20 Yanvar ərəfəsində hadisələr: gərginliyin sistemli artımı
1980-ci illərin sonlarında SSRİ-də mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi, idarəetmədə qeyri-sabitlik və iqtisadi problemlər milli respublikalarda azadlıq və milli suverenlik meyllərini gücləndirmişdi. Azərbaycanda bu proses xüsusilə Qarabağ məsələsi ilə birbaşa bağlı olaraq daha kəskin xarakter aldı. 1988-ci ildən etibarən Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları, azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan kütləvi şəkildə qovulması və mərkəzi hakimiyyətin bu proseslərə laqeyd münasibəti cəmiyyətdə dərin narazılıq və etiraz əhval-ruhiyyəsi yaratmışdır [1, s. 42]. Bu dövrdə cəmiyyətdə həm milli-mədəni, həm də siyasi şüur sürətlə inkişaf edirdi; insanlar artıq yalnız regional və ya etnik problemlərlə kifayətlənməyib, müstəqil dövlətçilik və hüquqi suverenlik məsələsini gündəmə gətirməyə başlamışdılar.
Bakıda və digər şəhərlərdə keçirilən kütləvi mitinqlər ilkin mərhələdə dinc xarakter daşısa da, zaman keçdikcə xalqın milli azadlıq və siyasi suverenlik tələblərini ön plana çıxardı. Mitinqlər vasitəsilə insanlar yalnız Ermənistanın ərazi iddialarına etiraz etməmiş, həm də mərkəzi hakimiyyətin ölkənin ərazi bütövlüyünü qorumaq mövqeyini sorğulamışdılar. Sovet rəhbərliyi isə bu tələbləri dialoq yolu ilə deyil, zor tətbiqi ilə susdurmaq xəttini seçdi. 1990-cı ilin yanvar ayına qədər Bakıda süni şəkildə idarəolunmaz vəziyyət yaradılmış, fövqəladə vəziyyətin elan olunacağı barədə məlumat əhalidən gizlədilmişdir [2, s. 17]. Bu siyasət həm daxili, həm də beynəlxalq səviyyədə ciddi gərginlik yaratmışdı. Xarici mediada və diplomatik dairələrdə Azərbaycanda vəziyyətin gərgin olduğu barədə məlumatlar yayılsa da, SSRİ rəhbərliyi hadisələri məxfi şəkildə və hərbi güc tətbiqi ilə həll etməyə çalışırdı.
Moskvanın əsas məqsədi yalnız ictimai asayişi bərpa etmək deyil, Azərbaycan xalqının müstəqil siyasi iradəsini qorxutmaq və milli azadlıq hərəkatını zəiflətmək idi. Bu baxımdan, 20 Yanvar hadisələri spontan qərar deyil, öncədən planlaşdırılmış hərbi-siyasi əməliyyat kimi həyata keçirilmişdir [3, s. 89]. Hətta həmin dövrdə SSRİ rəhbərliyi Azərbaycanda hadisələrin yayılmasını önləmək üçün informasiya blokadası tətbiq etmiş, ölkə daxilində xəbərlərin yayılmasına ciddi məhdudiyyət qoymuşdu. Bu cür tədbirlər xalqın mübarizə ruhunu sarsıtmaq məqsədi daşısa da, əksinə, gərginliyi daha da artırmışdı.Həmçinin, 20 Yanvar ərəfəsində Azərbaycanda sosial-iqtisadi vəziyyət də gərginlik amili kimi çıxış edirdi. İqtisadi çətinliklər, ərzaq və sənaye məhsullarının qıtlığı, iş yerlərində qeyri-müəyyənlik cəmiyyətdə narazılıq potensialını yüksəltmiş, siyasi mitinqlərin və nümayişlərin sayının artmasına səbəb olmuşdu. Bu şəraitdə xalqın azadlıq tələbi yalnız milli kimlik və ərazi bütövlüyü ilə məhdudlaşmır, siyasi qərarvermədə iştirak hüququ və dövlətin öz vətəndaşlarına qarşı məsuliyyətini tələb edən daha geniş bir tələbə çevrilirdi.
Beləliklə, 20 Yanvar ərəfəsində Bakıda və digər şəhərlərdə baş verən hadisələr yalnız daxili siyasi proseslərlə deyil, həm də beynəlxalq kontekstdə diqqət çəkən bir gərginlik zəncirinin tərkib hissəsi idi. SSRİ rəhbərliyinin məqsədi həm milli azadlıq hərəkatını dayandırmaq, həm də Azərbaycanda siyasi sabitliyi zorla təmin etmək idi. Lakin xalqın iradəsi və milli şüuru bu hərbi-siyasi planı əks təsir göstərdi, nəticədə 20 Yanvar faciəsi həm tragediya, həm də milli azadlıq ideyasının formalaşmasının dönüş nöqtəsi olaraq tarixə düşdü.
20 Yanvar faciəsi: hərbi zorakılıq və legitimliyin itirilməsi
1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet ordusunun Bakıya yeridilməsi nəticəsində yüzlərlə dinc sakin öldürülmüş, minlərlə insan yaralanmışdır. Ordu tərəfindən mülki əhaliyə qarşı ağır texnika və silahların istifadəsi, həmçinin kütləvi atəş açılması SSRİ Konstitusiyasının və beynəlxalq insan hüquqları normalarının açıq şəkildə pozulması idi [4, s. 56]. Hadisələr Bakı və ətraf şəhərlərdə geniş yayılmış, ölümlər və yaralanmalar bütün ölkədə və xaricdə böyük etirazlara səbəb olmuşdur. Bu, yalnız fiziki itkilərlə ölçülməyən bir faciə idi; eyni zamanda, xalqın siyasi şüurunda dərin iz buraxan psixoloji və mənəvi zərbə olmuşdur.
20 Yanvar hadisələri göstərdi ki, sovet rəhbərliyi milli azadlıq hərəkatını yalnız güc tətbiqi ilə dayandırmaq niyyətində idi. Lakin əksinə, bu hadisələr Azərbaycan xalqının siyasi oyanışını daha da gücləndirdi. Faciə xalqın milli iradəsinin formalaşmasında katalizator rolunu oynadı; insanlar yalnız ərazi bütövlüyünü müdafiə etməklə kifayətlənməyib, həm də müstəqillik və suverenlik ideyasını daha radikal şəkildə irəli sürdülər.
Hadisədən əvvəl müəyyən sosial qruplar SSRİ çərçivəsində islahatların həyata keçiriləcəyinə, mərkəzi hakimiyyətin dialoq və kompromis imkanlarına ümid edirdilər. Lakin 20 Yanvardan sonra bu ümidlər tamamilə dağıldı, xalq anladı ki, müstəqillik yalnız güc tətbiqi və zorla boğula biləcək bir anlayış deyil, eyni zamanda xalqın birliyi və siyasi aktivliyi ilə əldə edilə bilər. Bu baxımdan, 20 Yanvar faciəsi müstəqillik ideyasını radikal şəkildə gücləndirən və prioritetləşdirən əsas amilə çevrildi.Hadisənin nəticəsi olaraq, Azərbaycan cəmiyyəti artıq passiv müşahidəçi mövqeyindən çıxaraq aktiv siyasi subyektə çevrildi. 20 Yanvar həm də göstərdi ki, dövlətin legitimliyi yalnız formal idarəetmə institutları ilə deyil, xalqın iradəsi və milli şüurla ölçülür. Bu faciə Azərbaycanın gələcək müstəqil dövlətçiliyinin ideoloji və mənəvi təməlini qoydu və gələcəkdə Qarabağ münaqişəsi və dövlət quruculuğu proseslərinə aparan yolda başlıca istiqamətverici oldu.
20 Yanvardan sonra: milli şüurun transformasiyası
20 Yanvar hadisələrindən sonra Azərbaycan cəmiyyətində mühüm keyfiyyət dəyişikliyi baş verdi. Milli azadlıq ideyası artıq yalnız emosional etiraz forması deyil, konkret siyasi məqsəd kimi formalaşdı. Cəmiyyət dövlətin zəifliyinin hansı fəlakətlərə yol aça biləcəyini dərk etdi və müstəqil dövlət quruculuğunu tarixi zərurət kimi qəbul etməyə başladı [1, s. 118].
Bu dövrdə milli həmrəylik gücləndi, ictimai şüurda “təhlükəsizlik – suverenlik – dövlətçilik” arasında birbaşa əlaqə formalaşdı. 1991-ci ildə müstəqilliyin bərpası məhz bu şüur transformasiyasının nəticəsi idi. Lakin müstəqilliyin ilk illərində yaşanan siyasi qeyri-sabitlik və Qarabağ müharibəsindəki uğursuzluqlar göstərdi ki, formal müstəqillik yetərli deyil.
Bu kontekstdə 20 Yanvar faciəsi sonrakı mərhələlərdə dövlətin gücləndirilməsi, milli ordunun yaradılması və strateji düşüncənin formalaşdırılması üçün tarixi dərs funksiyası daşıdı.
20 Yanvar – Zəfər xətti və müasir dövlətçilik
2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsində əldə olunan Zəfər 20 Yanvarla başlayan milli azadlıq mübarizəsinin məntiqi nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Əgər 20 Yanvar dövlətin yoxluğunun faciəvi nəticələrini göstərmişdisə, Zəfər güclü dövlətin tarixi ədaləti bərpa edə bildiyini sübut etdi [5, s. 203].
20 Yanvar faciəsinin ildönümünün qeyd olunması yalnız keçmişin ağrılı xatirələrini yad etmək məqsədi daşımamalıdır. Bu tarix, hər şeydən əvvəl, Azərbaycan xalqının müasir tarixində baş vermiş hadisələrin səbəb və nəticələrini dərk etmək, milli yaddaşı analitik şəkildə yenidən qiymətləndirmək üçün mühüm fürsətdir. 20 Yanvar hadisələri göstərdi ki, dövlətçilikdən məhrum olmaq, siyasi iradənin zəifliyi və milli həmrəyliyin institusional səviyyədə təmin olunmaması xalq üçün ağır və geri dönməz nəticələrə səbəb ola bilər. Bu faciə Azərbaycan cəmiyyətinə suverenliyin, müstəqil qərarvermənin və milli birliyin abstrakt anlayışlar deyil, birbaşa həyati əhəmiyyət daşıyan dəyərlər olduğunu açıq şəkildə nümayiş etdirmişdir.
Tarixi təcrübə sübut edir ki, azadlıq yalnız bir dəfə əldə edilən siyasi status deyil. O, davamlı şəkildə qorunmalı, möhkəmləndirilməli və dəyişən beynəlxalq və regional şəraitə uyğun olaraq inkişaf etdirilməlidir. 20 Yanvar faciəsi bu baxımdan Azərbaycan xalqı üçün ağır, lakin zəruri bir dərs olmuşdur. Bu hadisə göstərdi ki, milli təhlükəsizlik güclü dövlət institutları, hüquqi əsaslar və cəmiyyətin siyasi yetkinliyi olmadan təmin edilə bilməz. Məhz bu dərsin nəticəsi olaraq sonrakı mərhələlərdə dövlət quruculuğu, ordu formalaşdırılması və strateji düşüncə prioritet məsələlərə çevrilmişdir.Faciədən Zəfərə uzanan tarixi yol Azərbaycan xalqının milli iradəsinin və siyasi şüurunun təkamülünü əks etdirir. 20 Yanvar hadisələri milli azadlıq ideyasını emosional etiraz səviyyəsindən real siyasi məqsəd səviyyəsinə yüksəltmiş, xalqı tarixin passiv müşahidəçisindən aktiv subyektinə çevirmişdir. Sonrakı dövrlərdə üzləşilən çətinliklər, o cümlədən ərazilərin işğalı və müstəqilliyin ilk illərindəki qeyri-sabitlik bu yolun asan olmadığını göstərsə də, tarixi prosesin ümumi istiqamətini dəyişə bilməmişdir. 2020-ci ildə əldə olunan Zəfər bu uzunmüddətli mübarizənin məntiqi yekunu kimi çıxış etmişdir.Nəticə etibarilə, 20 Yanvar faciəsi Azərbaycan tarixində təkcə kədər günü deyil, milli yetkinliyin formalaşdığı, azadlıq anlayışının real məzmun qazandığı dönüş nöqtəsidir.
Ədəbiyyat siyahısı
1.İsmayılov, E. 20 Yanvar: səbəblər, nəticələr və tarixi əhəmiyyəti. Bakı: Elm, 2010.
2.“20 Yanvar faciəsi: sənədlər və şahid ifadələri”. Bakı: Prezident Kitabxanası, 2010.
3.Mustafayev, C. Milli azadlıq hərəkatı və Azərbaycan dövlətçiliyi. Bakı: Elm və Təhsil, 2015.
4.Qasımlı, M. Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemi. Bakı: Təhsil, 2020.
5.Əliyev, İ. Qarabağ: real tarix, faktlar, sənədlər. Bakı, 2021.